sobota, 31 październik 2026 10:00

Nagie korony i ostatnie klucze: przyroda Pogórza Ciężkowickiego w pierwszej połowie listopada

Napisał

Pierwsza połowa listopada na Pogórzu Ciężkowickim, w Paśmie Brzanki i na Równinie Tarnowskiej to już wyraźna późna jesień. To, co w drugiej połowie października było masowym opadaniem liści, teraz domyka się: większość koron stoi naga, dni skracają się poniżej 10 godzin, a noce w dolinach Białej i Wisłoki przynoszą regularne przymrozki. Ostatnie klucze żurawi i gęsi ciągną nad polami, część ptaków zaczyna zimować, a grzyby owocują już tylko lokalnie i w wybranych gatunkach. To dobry czas na obserwacje wokół Ryglic, Tuchowa, Skrzyszowa, Szerzyn, Jodłowej, Pilzna i sołectw gminy wiejskiej Tarnów – bez mylenia ich z samym miastem Tarnowem.

Czas czytania: 7 min.

Spis treści

 

Dlaczego większość koron jest już naga?

W pierwszej połowie listopada na Pogórzu Ciężkowickim większość drzew liściastych stoi już bez liści. Proces zaczął się wcześniej: krótki dzień hamował produkcję chlorofilu, roślina wycofała azot i magnez, a warstwa odcinająca w nasadzie ogonka rozluźniła komórki. Teraz etylen i kolejne chłodne noce domykają zrzut. Na stokach Pasma Brzanki koło Jodłowej, Szerzyn i Olszyn wiatr przyspiesza opadanie; w zacisznych dolinach Lubczy, Buchcic, Burzyna i Łowczowa część koron trzyma resztki liści kilka dni dłużej.

Nie wszystkie drzewa zachowują się tak samo. Młode dęby często zachowują brunatne, suche liście przez zimę – to marcescencja, która może chronić pąki przed wysychaniem. Modrzew, jedyny rodzimy iglak sezonowy, już zgubił igły. Świerki i jodły pozostają zielone, bo ich igły są wieloletnie. Na miedzach koło Szynwałdu, Ołpin i Poręby Radlnej widać jeszcze resztki nawłoci, ale łąki straciły letnią bujność. Opadły liść nie jest odpadem – w ściółce staje się pokarmem i izolacją gleby.

 

Co zostaje w lesie, gdy liście leżą na ziemi?

Gruba warstwa liści na dnie lasu wokół Ryglic, Tuchowa i Zalasowej to magazyn materii organicznej. Dżdżownice, grzyby i bakterie rozkładają ją powoli, uwalniając składniki pokarmowe dla korzeni. Ściółka izoluje glebę przed szybkim wychłodzeniem i chroni korzenie przed mrozem. Grabienie „dla porządku” zubaża ten system i niszczy siedliska drobnych zwierząt.

Na krzewach przy drogach Nowodworza, Zawady i Łękawki nadal wiszą resztki owoców głogu, jarzębiny i dzikiej róży. To ostatni pokarm dla drozdów i kwiczołów przed dalszą migracją lub zimowaniem. Bluszcz w zaroślach koło Tuchowa i Ryglic może jeszcze owocować – jego jagody są ważne dla ptaków, które zostają. W sadach koło Pilzna jabłka i gruszki już zebrane lub opadłe; to, co zostało, zjadają sarny i dziki.

 

Dlaczego przymrozki stają się codziennością w dolinach?

W pogodną, bezwietrzną noc grunt wypromieniowuje ciepło. Schłodzone powietrze spływa do obniżeń i zalega – inwersja temperatury sprawia, że dno doliny bywa zimniejsze niż stok wyżej. Dlatego szron i przymrozki częściej i silniej pojawiają się w dolinach koło Bistuszowej, Jonin, Kowalowej, Łękawki i Nowodworza niż na grzbietach Pasma Brzanki. W stacji w Mościcach (okolice Tarnowa) pierwszy przymrozek notowano średnio około 21 października, ale w listopadzie stają się one regularne, a lokalne niecki wyprzedzają daty z otwartej Równiny Tarnowskiej.

Miasto Tarnów, z betonem i asfaltem oddającymi ciepło nocą, opóźnia wychłodzenie w porównaniu z sołectwami gminy wiejskiej Tarnów (Zawada, Poręba Radlna, Łękawka). Dla roślin regularny przymrozek to sygnał do dokończenia spoczynku. Dla owadów i płazów – do zejścia pod korę, w ściółkę i na dno zbiorników. Płazy zwalniają metabolizm; nie „zasypiają”, tylko obniżają aktywność do minimum, czekając na cieplejsze dni.

 

Które ptaki jeszcze przelatują, a które zaczynają zimować?

Jaskółki i większość owadożernych gatunków z zabudowań Ryglic, Tuchowa, Skrzyszowa i Rzepiennika Strzyżewskiego już dawno odleciały. W pierwszej połowie listopada nad Równiną Tarnowską i grzbietami Pasma Brzanki nadal ciągną ostatnie klucze żurawi i gęsi. Część z nich odlatuje dopiero teraz lub nawet w drugiej połowie miesiąca – zależy to od pogody i dostępności pokarmu na polach. Coraz częściej część żurawi i gęsi zostaje na zimę, zwłaszcza przy łagodnych warunkach i niezaoranych polach kukurydzy.

Drozdy i kwiczoły obierają resztki owoców przy drogach Szynwałdu i Ołpin. Z północy docierają gatunki, dla których Polska jest zimowiskiem: jemiołuszki, czeczotki, a także myszołowy włochate i drzemliki. Miejscowe sikory, dzięcioły, kowaliki i sójki zostają i intensywnie żerują na nasionach oraz owadach ukrytych pod korą. Las cichnie, bo sezon lęgowy dawno się skończył, a większość migrantów już ruszyła dalej.

 

Czy sezon grzybowy już się skończył?

Owocnik to krótki organ rozsiewający zarodniki, nie cała grzybnia. W pierwszej połowie listopada owocnikowanie większości gatunków zwalnia lub kończy się wraz z regularnymi przymrozkami. W lasach mieszanych wokół Ryglic, Tuchowa, Zalasowej i w Paśmie Brzanki nadal można trafić na opieńki na pniakach, podgrzybki brunatne oraz – w młodszych borach sosnowych – rydze i gąski, jeśli gleba jest wilgotna i noce nie są zbyt mroźne. Opieńka wymaga obróbki termicznej; gatunków niepewnych nie zbiera się wcale.

Po silniejszych przymrozkach sezon klasycznych grzybów kapeluszowych wygasa. Zostają gatunki zimowe, takie jak boczniaki czy płomiennice, które owocują na martwym drewnie nawet przy niskich temperaturach. Zostawienie części stanowisk i przykrycie grzybni ściółką chroni sieć mikoryzową, od której zależą dęby, buki i sosny regionu. Deszcz nie „tworzy” grzybów – zmienia potencjał wodny ściółki.

 

Jak ssaki i inne zwierzęta przygotowują się do zimy?

Jeże na skrajach Zalasowej, Buchcic, Burzyna i Rzepiennika Strzyżewskiego szukają miejsc do hibernacji. Potrzebują zapasu tłuszczu i izolowanej kryjówki – hibernacja to obniżenie metabolizmu na zapasie energii, nie „sen w ciepłym gnieździe”. Wiewiórki kończą rozpraszanie orzechów i żołędzi; część odnajdą, część skiełkuje. Dziki i sarny intensywnie żerują na opadłym żołędzu i bukwi w lasach koło Jodłowej, Szerzyn i Nowodworza, bo zimą wartość runa spadnie.

Nietoperze coraz rzadziej polują i korzystają z kryjówek w zabudowie wsi oraz w dziuplach. Większość owadów dorosłych zakończyła lot; przetrwają jaja, larwy lub poczwarki w glebie i pod korą. Płazy schodzą na dno stawów i do nor. Ruch jeleni i saren przez drogi Pogórza nadal bywa intensywny – kolizje zdarzają się częściej niż latem.

 

Gdzie obserwować późną jesień bez szkody dla lasu?

Nagie korony i resztki barw najlepiej widać ze stoków Pasma Brzanki (Jodłowa, Szerzyny, Olszyny) i ze skrajów lasów Pogórza Ciężkowickiego koło Ryglic i Tuchowa. Przymrozki i mgły – o świcie w dolinach Bistuszowej, Jonin i Kowalowej oraz nad polami Równiny Tarnowskiej. Ostatnie klucze żurawi wypatruje się rano nad otwartymi polami koło Pilzna, Szynwałdu i Ołpin. Ruch zwierząt obserwuje się z dróg leśnych, nie z wnętrza ostoi.

Nie płosz zwierząt, nie zrywaj wszystkich owoców z miedz i nie grab liści z dna lasu. Rozróżniaj miasto Tarnów od gminy wiejskiej Tarnów z sołectwami takimi jak Nowodworze, Zawada, Łękawka czy Poręba Radlna – inne siedlisko, inny hałas, inna presja ludzi. Lornetka, ciche podejście i zejście przed zmrokiem wystarczą, by zobaczyć, jak region zamyka jesień i przygotowuje się do zimy.

Dziękujemy za przeczytanie naszego artykułu! Mamy nadzieję, że dostarczył Ci wartościowych informacji. Zapraszamy do lektury innych naszych publikacji.
Reklama 2 - 3a w artykule

Czytany 228 razy
Odsłon artykułów:
19671376

Odwiedza nas 761 gości oraz 0 użytkowników.

Top
W tej witrynie używane są cookies. Możesz je wyłączyć, ale strony mogą nie działać poprawnie. Więcej informacji…